Tuesday, March 28, 2017

Causes for removal of Anti farmer Acts

Causes for removal of Anti farmer Acts

26th January 2017
Hon'ble Sir,
Subject: - Abolition of Anti-Farmers Acts.
Respected Sir,
You are very well aware that the financial condition of the farmers has become very pathetic, pitiable and critical and the spree of suicides of the farmers are not coming to an end.
This situation has not been changed even after rendering the govt. help like financial packages and the waiver of loan etc.
The land holdings of the farmers have become so small that they cannot maintain their families.
Hence, the time has been reached to root out the problems of the peasants and to abolish the laws pertaining to the agriculture and farmers.
Your kind help and cooperation is earnestly requested in this regard.
The following three laws have become the hazards of the farmers.
1. Agricultural land [Ceiling on holding] Act.
2. Essential Commodities Act.
3. Land Acquisition Act.
The agriculture sector can be liberalized only on the cancellation of the above three Acts.
Agricultural land [ceiling and holding] Act comes under the jurisdiction of the State Govt. The Essential Commodities Act and Land Acquisition Act come under the purview of the Union Govt. Therefore, both Central and State Governments have to consider these acts in view of the farmers.
The reasons for repealing these laws are as under -
A. These laws are contradictory and biased with principles of constitution of India and denying the freedom of the business of the farmers and have become outdated and now they are not justified in the present scenario.
Agriculture land [ceiling and holding] Act was struck down by the Hon’ble Court but o the reason that it was included in the 9th Schedule of Constitution, it was protected.
The fundamental rights are soul of our Constitution and now these laws have been proved to be contradictory to them.
B. In the changing scenario, these Acts are not favourable.
The per capita holding of agricultural land in the world is increasing but only in India it is decreasing.
If this trend is not stopped, Indian agriculture would not stand in the global competition.
In view of the current developments in the agricultural science, it has become necessary to attract the experts who can face the contemporary challenges.
Unfortunately above laws create hurdles and discourage their excitement and initiatives.
C. The climate and the weather condition of India is most favourable for the agricultural activities.
The employment relating to the agriculture can give the economic stability and sustainable employment too.
The conclusive atmosphere for the agro based employments cannot be created unless the above laws are not abolished.
D. Lack of investment of capital is the main problem for agriculture.
Due to the above mentioned three laws, business of agriculture always remains in loss. Consequently, the farmers cannot make their saving and hence they never make investment.
Since it is always loss-making business, there is no attraction for any external investment.
Average land holding is so small as 2 acres due to Agricultural land [ceiling on holding] Act. Essential commodities act is a tool for interference of Govt. in the market. Land Acquisition Act is always threatening to farmers, These situations conclusively discourages investment in agriculture sector.
Therefore the path of the agricultural development can be opened only after the abolition of the above acts.
We have already seen the limitations of the industrial development at the cost of agriculture. Therefore it has now become very necessary to develop the agriculture sector in its totality and the natural development of the agriculture as a business,
Suggestion for immediate steps-
1) Appointment of a Committee -
We demand to Government to appoint a committee immediately to evaluate the relevance of these Acts.
2) Farmers companies should be exempted from Agricultural land [ceiling on holding] Act. -
The Govt. is promoting the companies formed by the farmers.
The State Government can initiate to exempt farmers companies from Agriculture Land ceiling Act.
These companies should be permitted to hold the price of agricultural land as a share.
If the banks provide finance to these agro based companies, then they can stand in the competition.
Those farmers, (whose livelihood is depend on Agriculture) are living a very bad life. Even after the fair prices paid to their agricultural yields, they cannot lead there life of a class - IV employees, who is getting at least Income of salary of Rs.18,000/- per month.
In this situation, it has become necessary to make reconstruction of the agriculture sector.
We therefore, request you to look into this matter and take initiation to abolish the above three Acts,
Amar Habib,
Kisanputra Andolan, Maharashtra State Coordination Committee.
Amar Habib, Amber, Housing Society, Ambajogai-431517 (Maharashtra)
Email- habib.amar@gmail.com 8411909909, 9422931986

Monday, March 27, 2017

शेतकऱ्यांच्या कायद्याचे बोला!

शेतकऱ्यांच्या कायद्याचे बोला!

- अमर हबीब

१९ मार्च १९८६ रोजी यवतमाळ जिल्ह्यातील चिलगव्हाणचे शेतकरी साहेबराव करपे यांनी पवनार येथे जाऊन सहकुटुंब आत्महत्या केली होती. ती नोंदली गेलेली पहिली शेतकरी आत्महत्त्या मानली जाते. या घटनेने सारा महाराष्ट्र हादरला होता. शेतकरी संघटनेचे नेते शरद जोशी तेव्हा म्हणाले होते की, या घटनेची गंभीर दखल घेतली गेली नाही तर अशा घटनांना वारंवार सामोरे जावे लागेल. घडलेही तसेच. या ३१ वर्षात एकही दिवस असा गेला नाही की, ज्या दिवशी शेतकऱ्यांची आत्महत्त्या झालेली नाही. आत्महत्यांचे सत्र आजही सुरू आहे.

शेतकऱ्यांची परिस्थिती अत्यंत बिकट आहे. दिवसेंदिवस अधिक बिकट होत चालली आहे. शासनाच्या कृषी विकासाच्या आणि मदतीच्या योजना,पॅकेज, कर्ज-बेबाकी अशा उपाययोजना करूनही परिस्थिती बदललेली नाही. विरोधक देखील या चौकटीच्या बाहेर जायला तयार नाहीत. फार झाले तर स्वामिनाथन आयोगाचा अहवाल लागू करा आणि शेतीमालाला भाव द्या अशा मागण्या करतात. या उपाय योजना आणि मागण्या शेतकऱ्यांचे दुखणे हलके तरी करतात का याचा आता विचार केला पाहिजे. त्याही पुढे जाऊन या योजना आणि मागण्यांच्या मागे काही ‘चालाखी’ आहे का, हेही तपासले पाहिजे.

शेतकरी म्हणजे कोण? शेतकरी या शब्दाची व्याख्या काय आहे? बाप शेतकरी आहे म्हणून मुलगा शेतकरी,अशी व्याख्या नाही. ज्यांच्याकडे सातबारा आहे तो शेतकरी अशीही व्याख्या नाही. कायदा असे सांगतो की,ज्याची उपजीविका शेतीवर अवलंबून आहे, तो शेतकरी! याचा सरळ अर्थ असा की, तुम्ही नोकरदार असाल,व्यापारी असाल, पुढारी असाल व तुमचा बाप शेतकरी असला तरी व तुमच्याकडे सात-बारा असला तरी तुम्ही शेतकरी नाहीत. शेतकरी म्हणून मिळणारे अनुदान आणि सवलती तुम्हाला मिळता कामा नये. गंभीर बाब अशी आहे की शेतकऱ्यांच्या नावाने दिल्या जाणाऱ्या सगळ्या सवलती आणि अनुदाने शेतकरी नसणाऱ्यांना अधिक प्रमाणात मिळतात. याचे कोणाला काहीच वाटत नाही. गेल्या वर्षी एक पोलीस अधिकारी म्हणाला, ६० हजार रुपयांची दुष्काळी मदत त्याच्या खात्यावर जमा झाली. त्याला दुष्काळाची कोणती झळ बसली होती कोणास ठाऊक? एक प्राध्यापक म्हणाले, कर्ज माफ झाले तर त्यांचे ८० हजार रुपये वाचतील. हे वास्तव का सरकारला माहीत नाही?

परवा मुख्यमंत्र्यांनी शेती वरील कर्जाची आकडेवारी विधानसभेत सांगितली. ३१ हजार कोटी रुपये वगैरे. ही कर्जे शेतीवरची आहेत की शेतकऱ्यावरची आहेत? मुख्यमंत्री हा फरक करू शकले नाहीत. शेतीवरची सगळी कर्जे शेतकऱ्यांवरची आहेत, असा त्यांनी गैरसमज करून घेतला. मला वाटते शेतीवरच्या कर्जाची फोड करून केवळ शेतकऱ्यावरील कर्जे बाजूला काढली पाहिजेत.

ज्यांची उपजीविका शेतीवर अवलंबून आहे अशा शेतकऱ्यांची सरकारकडे यादी आहे का? नसेल तर ती यादी तयार करण्यासाठी सरकार काही पावले उचलीत आहे का? तर तसे दिसून येत नाही. पण त्यातही एक मार्ग निघू शकतो. सरकारी कर्मचाऱ्यांची यादी तुमच्या जवळ आहे. त्यांचे खाते नंबर आणि आधार कार्ड नंबर आहेत त्याना कर्जमाफी थांबविता येते. तसेच आयकर भरणाऱ्यांची यादीही सरकारकडे आहे. त्यांचे पॅन कार्ड, आधार कार्ड नंबर आहेत. त्यांनाही वगळता येते. राहिलेल्यांची कर्ज-बेबाकी करता येऊ शकते. शेतीवरच्या एकूण कर्जापैकी ६५ ते ७० टक्के कर्ज शेतीशिवाय इतर उत्पन्न असणाऱ्यांवर आहे. शेतकऱ्यांवरील कर्ज त्या पैकी ३० ते ३५ टक्के आहे व महाराष्ट्र सरकारला ते सहज बेबाक करता येऊ शकते.

स्वामिनाथन आयोगाचा हवाला देऊन जे लोक शेतीमालाच्या भावाची मागणी करतात, त्याना बदललेल्या परिस्थितीची जाणीव नाही असेच म्हणावे लागेल. ८० च्या दशकात भावाचा मुद्दा रास्त होता. ८० साली ४० एकर क्षेत्रावर एक कुटुंब जगत होते. आता त्याच ४० एकर वर किमान १६ कुटुंबे जीवनयापान करीत आहेत. हा मोठा ताण आहे. भारतातील सरासरी होल्डिंग एक हेक्टर पेक्षा कमी म्हणजे २ एकर एवढे लहान झाले आहे. स्वामिनाथन आयोगानेही वरील आकडेवारी त्यांच्या अहवालात नमूद केली आहे. माझा प्रश्न असा की, दोन एकर क्षेत्र असणाऱ्या शेतकऱ्याला भाव मिळून तरी काही लाभ होणार आहे का?सातव्या वेतन आयोगाने चतुर्थ श्रेणी कर्मचाऱ्याला किमान १८ हजार रुपये महिना देण्याचे कबुल केले आहे. म्हणजे कर्मचाऱ्याच्या सर्वात खालच्या स्तरावरील जीवन जगायला वर्षाला किमान २ लाख १६ हजार रुपये लागतात असे या वेतन आयोगाचे म्हणणे आहे. मला सांगा दोन एकर मध्ये दोन लाख रुपये तरी मागे पडतील का?मग या शेतकऱ्याने आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह कसा करावा? स्वामिनाथन आयोगाने सुचविलेला दीड पट नव्हे दुप्पट भाव दिला तरी दोन लाख मागे पडत नाहीत. मग काय करायला हवे?

भारतातील शेतकरी कडेलोटाच्या स्थितीत आला आहे. त्यासाठी मलमपट्टी करून चालणार नाही. मोठी शस्त्रक्रियाच करावी लागेल. शेतकऱ्यांना गळफास ठरलेले तीन कायदे रद्द करून शेतकऱ्यांना स्वातंत्र्य दिले पाहिजे. कमाल शेतजमीन धारणा कायदा (सिलिंग), आवश्यक वस्तूंचा कायदा आणि जमीन अधिग्रहण कायदा हे ते तीन कायदे आहेत. सिलिंगच्या कायद्याने शेतकऱ्यांची उमेद मारून टाकली. कृषी क्षेत्रात धाडसी व्यावसायिकाना येण्यास मज्जाव केला. शेती हा ‘व्यवसाय’ मारला गेला. न्यालायाने फेटाळलेला हा कायदा परिशिष्ट नऊ निर्माण करून राबविला गेला. आपल्या मूळ राज्यघटनेत नसलेले हे परिशिष्ट. या परिशिष्टातील कायद्यांच्या विरोधात न्यायालयात जाता येत नाही. साऱ्या जगात होल्डिंग वाढत असताना भारतात मात्र कमी कमी होत आहे. येथे हेही सांगितले पाहिजे की हा कायदा फक्त शेतीसाठी आहे. तुम्ही बिगरशेतीसाठी किती जमीन ठेवायची याला कोणतेच बंधन नाही. सिलिंग कायदा उठला तर भांडवलदार येतील ही भीती गैरलागू आहे कारण हा कायदा अस्तित्वात असतानाही ते कितीही जमीन बाळगू शकतात. फक्त शेती करू शकत नाहीत. माझी सुचना अशी की,शेतकऱ्यांनी कंपन्या कराव्यात, या कंपन्याना सिलिंगच्या कायद्यातून वगळावे. जमिनीला शेअर मानून बँकांनी कृषी कंपन्याना कर्ज द्यावे.

आपल्याकडील आवश्यक वस्तूंच्या कायद्यासारखा कायदा जगात अन्यत्र असेल असे वाटत नाही. या कायद्याने लायसन्स-परमिट-कोटा राज सुरू केला. या कायद्यामुळेच भ्रष्टाचार बोकाळला. या कायद्याने उद्यमशील लोकाना लाचार व सरकारी बाबूंना बेदरकार बनविले. या कायद्याने ग्रामीण औद्योगिकीकरणाला खीळ घातली, याच कायद्याने शेती मालाच्या किमती खालच्या पातळीवर रहाव्यात म्हणून सर्व उपाय योजना करण्याचे अमर्यादित अधिकार सत्तेला दिले, या कायद्यामुळे सरकारला शेती मालाच्या बाजारपेठेत हस्तक्षेप करण्याचा अधिकार मिळाला. एवढे अनर्थ या एका कायद्याने केले.

शेतकऱ्यांच्या जमिनी काढून घेऊन जेवढ्या मोठ्या प्रमाणात कारखानदार व पुढाऱ्यांच्या संस्थाना देण्यात आल्या तसा प्रकार जगात अन्यत्र कोठे झाला नसावा. हा कायदा शेतकऱ्यावर कायम लटकती तलवार आहे.

नरेंद्र मोदी म्हणाले होते की, मी रोज एक कायदा संपवेन पण त्यांनी अजून शेतकरीविरोधी कायद्याना हात लावलेला नाही. मागच्या सरकारने शेतकरीविरोधी कायदे केले व हे सरकार त्यांचे संगोपन करीत आहे. सरकार बदलल्याने शेतकरी स्वतंत्र होत नाही हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले. कल्याणकारी योजना, पॅकेज,कर्ज-बेबाकी किंवा भाव या सर्वापेक्षा शेतकऱ्यांच्या स्वातंत्र्यासाठी पायाची बेडी ठरणारे कायदे संपविणे हाच नेमका व योग्य मार्ग ठरेल.

(लेखक शेतकरी समस्येचे अभ्यासक असून नुकत्याच झालेल्या'अन्नदात्यासाठी अन्नत्याग' या आंदोलनाचे प्रणेते आहेत.)

महाराष्ट्र टाईम्स २६ मार्च २०१७

Monday, March 6, 2017

एक दिवसाचा उपवास

१९ मार्च रोजी
अन्नादात्यासाठी एक दिवसाचा उपवास
अमर हबीब
किसानपुत्र आंदोलन

(साहेबराव करपे व त्यांच्या पत्नी मालती )

१९ मार्च २०१७ रोजी महाराष्ट्रातील लाखो लोक आत्महत्याग्रस्त शेतकर-यांविषयी सहवेदना व्यक्त करण्यासाठी व शेतकरीविरोधी कायद्यांचा विरोध करण्यासाठी एक दिवस उपवास करणार आहेत. त्या मागची भूमिका येथे विषद केली आहे.

१९ मार्च का?
साहेबराव शेषराव करपे हे यवतमाळ जिल्ह्यातील चील-गव्हाण या गावचे शेतकरी. त्यांचे वडील संगीताचे जाणकार होते. साहेबरावांनीही वडिलांकडून संगीताचे धडे घेतले होते. उदरनिर्वाहाचे साधन शेती. शेती परवडत नाही. दरवर्षी तोटाच होतो. घेतलेली कर्जे फेडता येत नाही, लाईटचे बिल भरता येत नाही, हात उसने घेतलेल्या पैशांची परतफेड करता येत नाही.  म्हणून अस्वस्थ होते.
एके दिवशी पत्नी मालती व चार अपत्यांना घेऊन ते पवनार आश्रमात गेले. सविस्तर पत्र लिहिले. रात्री जेवणात विषारी औषध कालवून संपूर्ण कुटुंबाने आत्महत्त्या केली. सकाळी त्या एका खोलीतून सहा शव काढावे लागले. साहेबरावांनी लिहून ठेवलेल्या पत्रात त्यांनी शेतकरी म्हणून जगणे कठीण झाले आहे असे नमूद केले होते. ते पत्र समस्त शेतकरी समाजाची दु:खद कैफियत सांगणारे होते.
साहेबराव यांच्या आत्महत्येने सारा महाराष्ट्र हादरून गेला होता. शेतकरी संघटनेचे नेते शरद जोशी यांनी या आत्महत्येची गंभीर दखल घ्या व धोरणे बदला अन्यथा अशा आत्महत्त्या रोज होतील असा इशारा दिला होता.
ही पहिली जाहीर झालेली शेतकऱ्याची आत्महत्त्या. ती साहेबराव करपे यांनी १९ मार्च 1986 रोजी केली होती. या १९ मार्चला त्यास ३१ वर्ष होतात म्हणून उपवासासाठी १९ मार्च ही तारीख निवडली आहे.

गेल्या ३१ वर्षापासून अखंडपणे शेतक-यांच्या आत्महत्त्या होत आहेत. हा उन्हाळा संपता संपत नाही. शेतकार्यांच्या आत्महत्त्या ही ‘राष्ट्रीय आपत्ती’ समजून उपाययोजना करायला पाहिजे होती. ना त्या सरकारने केली, ना हे सरकार करीत आहे. सरकार दखल घेत नाही तेंव्हा नागरिक म्हणून आपली जबाबदारी वाढते. आपण काय करू शकतो?,
अशी दुर्दैवी घटना आपल्या घरात घडली तर आपण अन्नाचा घास घेऊ शकू का? ‘नाही’ हेच उत्तर असेल तर उपवास करण्याचे पहिले तेच आहे. शेतकऱ्याविषयी सहवेदना जिवंत असल्याची ही साक्ष आहे..
आपल्या उपोषणाने काय घडेल, हे मी आज काही सांगू शकत नाही पण एवढे मात्र नक्की की, शेतकरी मारत होते तेंव्हा मी तटस्थपणे पहात राहिलो नाही, मला त्याशी जोडून घेण्यासाठी उपवास केला असे सांगताना सार्थकता वाटेल. मला वाटते, बिंदू-बिदूतून सरिता बनते व तीच पुढे सागराला जाऊन मिळते. कदाचित आपला उपवास ही त्या प्रवासाची सुरुवात ठरेल.
‘एखादी’ व्यक्ती जेंव्हा आत्महत्त्या करते तेंव्हा त्याचे मानसिक कारण असू शकते. पण एकाच व्यावसायातील लाख लाख लोक जेंव्हा आत्महत्त्या करतात, तेंव्हा त्याचे मूळ कारण मानसिकतेत नसते, तर ते सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीत शोधले पाहिजे. शेती व्यावसाय तोट्यात ठेवण्यात आला. दारिद्र्य वाढत गेले. पर्यायांचां आभाव राहिला. ह्या सर्व गोष्टींचा विचार केला तर या देशातील शासनकर्त्यांनी जाणीवपूर्वक शेतकरीविरोधी धोरणे राबविली असा निष्कर्ष निघतो. ही धोरणे राबविण्यासाठी त्यांनी काही कायदे निर्माण केले. शेतजमीन धारणा कायदा (सिलिंग), आवाश्यक वस्तूंचा कायदा आणि जमीन अधिग्रहण कायदे हे कायदे अस्त्र म्हणून वापरले. वरील कायदे कायम ठेवून शेतकऱ्यांचे भले करता येत नाही. म्हणून ज्याला शेतक-यांचे भले करायचे आहे त्याने या कायद्यांच्या विरुद्ध आवाज उठ्विलाच पाहिजे.
१९ मार्च रोजी होणारे उपोषण शेतक-यांविषयी सहवेदना व्यक्त करणारे आहे म्हणजेच ते शेतकरीविरोधी कायद्यांचा निषेध करणारे आहे.

दिलासा देणारा प्रतिसाद
किसानपुत्रांनी या आत्मक्लेश आंदोलनाला उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला. जनमंचचे अॅड. अनिल किलोर म्हणाले की, नागपूर येथे ते स्वत: उपोषणात भाग घेतील. शिवाय अकोला व अमरावती येथे त्यांचे सहकारी पुढाकार घेतील. युवा शेतकरी संघर्ष समितीचे संतोष अरसोड हे मुद्दाम चील गव्हाणला जाऊन आले. चील गव्हाण या गावात त्या दिवशी सूतक पाळले जाणार आहे. चूल बंद राहील. म्हणजे अक्खे गाव उपवास करेल. शिवाय या गावात श्रद्धांजलीचा कार्यक्रम होईल. यवतमाळ जिल्ह्यातीलच सातेफळचे गावकरी दारापुढे काळ्या ठिपक्याची रांगोळी करून उपवास करतील. नेर मधील अनेक घरात त्यादिवशी चूल बंद राहील. सारे कुटुंब उपवास करतील. भूमिपुत्र संघर्ष वाहिनीचे अभिजित फाळके म्हणाले की, पुणे, जळगाव व महाराष्ट्रातील ठिकठिकाणचे त्यांचे सहकारी उपोषण करणार आहेत. अंबाजोगाई येथील योगेश्वरी शिक्षण संस्थेत गजानन अमदाबादकर यांच्या भाषणानंतर अनेकांनी उत्स्फुर्तपणे उपवास करणार असल्याचे सांगितले. एक महिला म्हणाल्या, आपण देवासाठी खूप उपवास केले, अन्नदात्यासाठी एक उपवास करू. मुंबईला ब्रह्मा चट्टे, सुभाष बसवेकर, सचिन पाटील आदींनी सांगितले की, मुंबईत राहणारे अनेक किसानपुत्र व पुत्री उपोषण करणार आहेत. त्याना दिवसभर एकत्र बसता येणार नाही म्हणून आम्ही त्याना वैयक्तिक उपोषण करा पण उपोषण सोडायला तेवढे एकत्र या, असे सांगिले आहे. औरंगाबादला डॉ. राम चव्हाण, डॉ. राजेश करपे आदी मित्र आयोजनाची तयारी करीत आहेत. शेतकरी संघटनेचे अनंत देशपांडे म्हणाले की, ते पुण्यातील कार्यक्रमात सहभागी होतील..एकंदरीत १९ मार्च रोजी होणार्या उपोषणाला मिळणारा प्रतिसाद दिलासा देणारा आहे.

जाहीर आवाहन
१९ मार्च रोजी होणारे उपोषण हे कोणा पक्षाचे नाही. कोणा संघटनेचे नाही. शेतकऱ्याविषयी संवेदना असणा-या प्रत्येकाचे आहे. तुम्हाला सार्वजनिक ठिकाणी बसायचे असेल तर जरूर बसा. बसायचे नसेल तर बसू नका पण त्या दिवशी उपोषण मात्र करा. असे जाहीर आव्हान मी महाराष्ट्रातील सर्व नागरिकाना करीत आहे.
मी महागाव (जिल्हा यवतमाळ) यथे होणाया उपोषणाच्या कार्यक्रमात सहभागी होणार आहे. जे लोक शेतकर्यासाठी काम करतात त्याना माझी विनंती आहे की त्यांनी महागावला येऊन आपल्या भावना व्यक्त कराव्या व आम्हाला मार्गदर्शन करावे.
शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या ही राष्ट्रीय आपत्ती आहे. या आपत्तीच्या वेळेस आपण आपले किरकोळ मतभेद बाजूला ठेवूया. सारा महाराष्ट्र शेतक-यांच्या बाजूने उभा ठाकला तरच मरणाच्या दारावर उभा राहिलेला शेतकरी मागे फिरेल आणि सरकारलाही शेतकरीविरोधी कायदे रद्द करणे भाग पडेल.

अमर हबीब, अंबाजोगाई
Email- habib.amar@gmail.com

Friday, March 3, 2017

मोहन धारिया : शब्दांपलीकडचा माणूस

मोहन धारिया : शब्दांपलीकडचा माणूस
अमर हबीब
किसानपुत्र आंदोलनाचे कार्यकर्ते, अंबाजोगाई

“ ... साहजिकच मला जेलमध्ये वेगवेगळ्या विचारसरणीची चांगली आणि वाईट अशा दोन्ही प्रकारची माणसे भेटली, त्यांच्यातील खरेखोटेपणाही पाहता आला. मोहन धारिया, बापूसाहेब काळदाते, अनंत भालेराव यांच्यासारख्या दिग्गज नेत्यांच्या फक्त भेटी झाल्या नाहीत, तर सहवासही लाभला. पुढच्या वाटचालीत माझ्यात जी काही थोडीबहुत सरसता आली, ती या सर्वांच्या सहवासानेच आली. धारीयाजीच्या समवेत ‘सफर’ पुस्तकाचे काम करत असताना त्यांच्याकडून खूप शिकायला मिळाले. तुरंगाची आपत्ती मला इष्टापत्ती वाटली त्यातील एक कारण धारीयाजींचे पुस्तक लिहिण्याची संधी मला मिळाली हे आहे हे मी आनंदाने सांगू शकतो..

1975 साली देशात आणीबाणी लागू झाली. त्या आणीबाणी विरोधातील आंदोलनात अंबाजोगाई येथील बर्‍याच जणांना ‘मिसा’ कायद्याखाली अटक करण्यात आली. सुरुवातीला आम्हाला अंबाजोगाई, नंतर बीड आणि कालांतराने नाशिकच्या तुरुंगात ठेवले. नाशिकमधील सुरुवातीचा काळ अतिशय खडतर होता. त्यावेळी मी अवघा २१-२२ वर्षांचा होतो. पुस्तकात वाचलेले टिळक, गांधी यांच्या अटकेचे प्रसंग परिचयाचे होते; ते रोमांचक आणि प्रेरणादायी होते. ते सर्व चित्र माझ्या डोळ्यासमोर येत होते. सुरुवातीला असे वाटतही नव्हते की, आम्हाला खूप दिवस तुरुंगात ठेवतील. सायंकाळी आम्हाला एका खोलीत बंद करायचे. त्या खोलीला लोखंडी सळया होत्या, पुरेसा उजेडही नसायचा. खायला बावनपत्ती भाजी. पुळूक पाणी. सुरुवातीचे काही दिवस तसेच गेले. तुरुंगात आवक सुरूच होती. येणा-या प्रत्येक नव्या राजबंदीबद्दल उत्सुकता असायची.
एके दिवशी
धारियाजी तुरुंगात आल्याचे कळले. इंदिरा गांधींच्या विरोधात बंडखोरी केलेला तरुण तुर्क नेताम्हणून आम्हाला त्यांचे नाव आधीच माहिती होते. काँग्रेसमधील कुणीतरी आमच्या जोडीला आला’, या भावनेने आम्हाला हायसे वाटले. त्यांना जिथे ठेवले होते, तो क्वारंटाईननावाचा भाग होता. इतर राजाबंद्याशी संबंध येऊ नये म्हणून काही विशेष लोकाना वेगळे ठेवण्यात येते. क्वारंटाईनमध्ये चार खोल्या होत्या. त्यापैकी एका खोलीत पूर्वी साने गुरुजींना ठेवले असल्याने ती खोली राखीव ठेवण्यात आली होती. मधल्या दोन खोल्यांमध्ये बापूसाहेब काळदाते अनंतराव भालेराव होते. चौथ्या खोलीत धारीयाजी. केंद्रीय मंत्री राहिलेला माणूस, काँगे्रसमधला नेता, बंडखोर, आपल्या बाजूने उभा राहिलेला माणूस म्हणून आम्हाला त्यांच्याबद्दल उत्सुकता होतीच. त्यामुळे आम्ही त्यांच्या खोलीत डोकावत असू. 
काही दिवसांनंतर धारियाजींनी आपल्या राजकीय जीवनप्रवासावर आधारित एक पुस्तक लिहायचे ठरविले. त्यासाठी त्यांना एक लेखनिक हवा होता. त्यासंदर्भातच एक दिवस बापूसाहेबांना त्यांनी विचारले, “मला एक लेखनिक हवा आहे. ज्याचे अक्षर आणि शुद्धलेखन चांगले आहे, असा कुणी आहे का?” त्यांच्या दृष्टिकोनातून योग्य असणारा माणूस म्हणून बापूसाहेबांनी माझे नाव सुचवले. तेव्हापासून त्यांच्याशी माझा दररोज संबंध येऊ लागला. दररोज सकाळी नऊ वाजता मी त्यांच्याकडे जायचो. पहिल्यांदा ते डिकॉशन (काळा चहा) करायचे. चहा करताना ते लिंबाच्या स्लाईस करत असत. त्या चहात लिंबू न पिळता, ते त्या अख्या स्लाईस चहाच्या ग्लासात टाकत असत. तो ग्लासभर चहा आम्ही दोन तासात संपवत असू. तुरुंगात साधारण साडे अकरा बारा वाजता जेवण यायचे. यादरम्यानच्या काळात आमचे लेखन चालायचे. ते डीकटेशन द्यायचे. मी लिहून काढायचो. या दरम्यान ते वेगवेगळे अनुभव सांगत असत. बर्‍याचदा आमच्या चर्चा अगदी तीन-तीन ताससुद्धा चालत असे. या चर्चेत त्यांचे बालपण, राजकारणातील त्यांचे विविध अनुभव, इंदिरा गांधींशी असलेले संबंध असे अनेक संदर्भ येत असत. एखादा प्रसंग ते अतिशय खुलवून सांगत असत, त्यामुळे बर्‍याचदा लिखाण कमी पण गप्पाच भरपूर होत. यातूनच त्यांचे सफरहे राजकीय आत्मचरित्र आकारास आले.
या काळातच एकेदिवशी मोहन dधारीयाजी म्हणाले, तू एक होतकरू मुलगा आहेस. तू पत्रकारितेचे अ‍ॅकॅडमिक धडे घेणे खूप आवश्यक आहे. ते केवळ सांगून थांबले नाहीत, तर त्यांनी त्यांच्या मुलीला पत्रकारितेसंदर्भात त्यांच्याकडे असलेली पुस्तके आणायला सांगितली आणि ती मला दिली. ती पुस्तके आजही माझ्याकडे आहेत.
तुरुंगात वावरताना धारीयाजींचे मला भावलेले दोन गुण म्हणजे त्यांचं प्रचंड वाचनआणि अत्यंत टापटीप राहणं’. त्यांच्या खोलीचे वर्णन करायचे झाले तर पुस्तकाची खोलीअसेच करावे लागेल. आजही त्यांची खोली जेव्हा माझ्या डोळ्यांसमोर येते, तेव्हा इथे राहणारा माणूस एकदम टापटीप आणि स्वच्छता राखणारा असावा, याची प्रकर्षाने जाणीव होते. एरवी आपण राहतो ते ठिकाण स्वच्छ ठेवायचे असेल, तर एखाद्या सेवकाकडून तिथली स्वच्छता करवून घेता येते, मात्र जेलमध्ये तसे नसते. आपले काम आपल्यालाच करावे लागते. तुरुंगातील माझ्यासह इतर अनेकजणांच्या खोल्या pपाहण्यासारख्या असायच्या. अस्ताव्यस्त अंथरून, टाकलेले कपडे, विखुरलेली पुस्तके, सगळा अजागळ.. याउलट धारियाजींची खोली मात्र अगदी टापटीप आणि स्वच्छ असे.
दुसरी बाब म्हणजे खूप चांगले आणि अफाट वाचन. ते स्वतःसाठी तर पुस्तके मागवायचेच; पण ज्यांना ज्या पुस्तकांची गरज आहे, अशी पुस्तकेसुद्धा मागवत असत. त्यामुळे जेलमध्ये असलेले अनेकजण आपण अमुक पुस्तक धारियाजींकडून मागवून घेतलंय!असे फुशारकीने सांगत असत.
हेल्थ कॉन्शियस असणं’, हे त्यांचं आणखी एक वैशिष्ट्य. तब्येतीला जपणारा माणूसअशी त्यांची ओळख. क्वारंटाईनमध्ये चार खोल्यांच्या पुढे एक छोटेसे मैदान होते. दररोज सायंकाळी ते खेळत असत. जेलमध्ये काय खेळत असत तर रिंग खेळत असत. ते काही फार निष्णात खेळाडू नव्हते. त्यांच्या खेळाचं प्रयोजन हे काही कौशल्य विकसित करणं हे नव्हतं, तर आरोग्य सदृढ राहावे, हाच अधिक भाग होता. ते आमच्यासोबत खेळत असत. आम्ही त्यांच्या तुलनेत तरुण होतो, त्यामुळे त्यांच्यासोबत खेळताना आम्हालाच जास्त पॉइण्ट मिळत असत. पण त्यातही ते वेगळीच मजा घेत असत. आणीबाणी उठेल का नाही याबद्दल कोणालाच काही खात्री देता येत नव्हती. त्याविरुद्ध लढा उभा रहावा. ही तुरुंगातील लोकांची आणि विशेषत: लोकशाहीवाद्यांची अपेक्षा होती. tया करीता जेलमधून आमचे काही महत्त्वाचे पत्रव्यवहार चालत. आम्हाला महत्त्वाचे निरोप येत. धारियाजी, जॉर्ज फर्नांडिस, पन्नालाल सुराणा, अशी जी काही मंडळी तो पत्रव्यवहार कोऑर्डिनेट करीत असे. काही निरोप धारियाजींमार्फत पोहोचवले जात. पन्नालाल सुराणांसोबत बसून मी रात्री पत्रके लिहित असे. सकाळी डॉक्टर येत तेव्हा आम्ही पोटात दुखतंय, छातीत दुखतयं असं सांगत असू. मग एक्सरे काढण्यासाठी डॉक्टर आम्हाला तुरुंगाबाहेर दवाखान्यात घेऊन जात असत. दवाखान्यात आमचे बाहेरचे मित्र येत असत. त्यांना आम्ही ती पत्रके देत असू.
युक्रांदचे नेते डॉ. अरुण लिमयेसुद्धा आमच्यासोबत तुरुंगात होते. त्यांचं व्यक्तिमत्त्व अत्यंत प्रसन्न होतं. ते वॉर्डातच रहायचे. त्याचकाळात त्यांना रक्ताचा कॅन्सर (ल्यूकेमिया) असल्याचं निदान झालं. ही एक संवेदनशील घटना होती. अत्यंत प्रसन्न व्यक्तिमत्त्व असलेल्या, एकदम निखळ अशा सर्वांना हवावासा वाटणारा आणि अत्यंत मनमिळाऊ माणसाला कॅन्सर झाला, हे कळताच सर्वांना मोठा धक्का बसला. त्याकाळात मोहन धारियाजी आणि बापूसाहेब काळदाते यांनी मिळून शरद पवार यांच्या मध्यस्थीने त्यांना जेलमधून सोडायला लावले आणि त्यांना वैद्यकीय उपचारासाठी परदेशात पाठविले. अमेरिकेत त्यांच्यावर उपचार झाले. त्यानंतर काही काळ ते भरपूर फिरलेही. जेलमधील धारियाजींची भूमिका पालकत्त्वाची होती. आम्ही सर्व कार्यकर्ते होतो, आमच्या संपर्काला मर्यादा होत्या. पण धारियाजींसारख्यांनी आमच्यासारख्या कार्यकर्त्यांना सांभाळले. माझ्या माहितीप्रमाणे धारियाजींनी अनेक कार्यकर्त्यांच्या कुटुंबियांनाही त्या काळात मदत केली.
साधारण एक वर्ष झाल्यानंतर अनेकांचे अवसान गळाले होते. कारण लोकांना भीती वाटत होती की, आपण जेलमधून सुटणार की नाही. सर्वत्र अंधकार पसरला होता. जेलमध्ये इतकी संवेदनशीलता निर्माण झाली होती की, एखाद्या तापल्या तव्यावर पाण्याचे काही थेंब पडताच जसे छन्न होते, तसे लोक कोणत्याही गोष्टीवरून अस्वस्थ होत असत. 
मला आठवतं, नाशिक जेलच्या बाजूला झोपडपट्टी होती. तिथे एके दिवशी बायकांची भांडणं सुरू झाली. बायकांचे आवाज यायला लागले. अख्खं जेल सायलेंट (मौन) झालं. कारण काय तर बायकांचा आवाज इतक्या दिवसानंतर पहिल्यांदा ऐकायला मिळाला. हे जे काही घडलं, ते मानसिक अवस्था समजून घेण्याच्या दृष्टिने खूप महत्त्वाचं होतं. ज्या लोकांना आपल्या कुटुंबापासून इतके दिवस बाहेर राहावं लागलं, त्यांना तीव्रतेनं बाहेर जावे वाटत होतं. माझ्यावर  कौटुंबिक जबाबदारी नसल्यानं व मी अविवाहित असल्यानं कर्त्या माणसाना जसे वाटत होते तसे मला वाटत नव्हते. ज्यांच्या घरामध्ये बाया-लेकरं होती, म्हातारे आई-वडील होते, कोणाचे आजारपण होते, कुटुंबाची जबाबदारी ज्यांच्यावर होती, ते लोक खूपच अस्वस्थ झाले होते. त्या काळामध्ये अशा लोकांना आधार देणा-या लोकांमध्ये धारियाजीं आघाडीवर होते, ही त्यांची पालकत्वाची भूमिका खूप महत्त्वाची वाटते. धारियाजी अशा लोकांना भेटायचे, बोलायचे. व्यक्तिशः कधीकधी त्यांच्या खोलीवर बोलावून घ्यायचे, समजावून सांगायचे. 
जेलमध्ये दोन भाग पडले होते. एक राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघवाले आणि दुसरे बिगरसंघवाले. समाजवादी, सर्वोदयी, युवक क्रांती दल (युक्रांद), शेतकरी कामगार पक्ष (शेकाप), कम्युनिष्ट आदी  आम्ही सगळे एकत्र बसायचो. दररोज सायंकाळी आमची एक बैठक व्हायची. आठवड्यातून एकदा अनंत भालेराव साप्ताहिक वृत्तविश्‍लेषणही मांडायचे.
या शिवाय सगळ्यांनी (संघवाले+बिगरर्संघवाले) मिळून काही प्रबोधनाचे कार्यक्रमही केले. त्यामध्ये धारियीजींचेही व्याख्यान झाले होते.
संघवाल्यांचे स्वतंत्र कार्यक्रमही व्हायचे. एकदा धारियाजींना आर. एस. एस. वाल्यांनी दसर्‍याच्या दिवशी व्याख्यानाला बोलावले. समाजवादी गटामध्ये चर्चा सुरू झाली की, या व्याख्यानाला धारियाजींनी जावे की नाही; यावर काही एकमत होत नव्हते (सामाजावाद्यामध्ये एकमत होणे कठीणच) अखेर धारियाजींनीच जायचे ठरविले. या व्याख्यानातून त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर खूप मोठा हल्ला चढविला. मला काही पुसटसे मुद्दे आठवतात, त्यानुसार राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघातील एकचालुकानवर्तीत्व कसे लोकशाहीविरोधी आहे हे पटवून देणारी खूप चांगली मांडणी केली. विज्ञाननिष्ठा या मुद्द्यावरही त्यांनी जोर दिला. भारतीय एकात्मतेसाठी सर्व धर्म समभाव अशा काही मुद्द्यावरून धारियाजींनी आपल्या व्याख्यानातून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर ताशेरे ओढले होते. त्यांनी लोकशाही पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी सगळ्यांनी एकत्र येण्याची आवश्यकताही प्रतिपादन केली. खूप तयारीनिशी ते गेले होते. त्यांचं अगदी तळमळीचं आणि मुद्देसूद व्याख्यान बराच वेळ चाललं. त्या कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी प्रल्हादजी अभ्यंकर हे संघाचे ज्येष्ठ पदाधिकारी होते. अर्थातच त्यांना धारियाजींची भूमिका रुचली नसणार. ते म्हणाले, ‘एकाच वाक्यातील एका शब्दावर एकाचा, दुस-यावर दुसर्याचा जोर असू शकतो. धारियाजींचा एका विशिष्ट शब्दावर जोर आहे, एव्हडेच.’
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या अशाच एका कार्यक्रमात जयप्रकाश नारायण यांना बोलावण्यात आले होते, त्यावेळी जयप्रकाशजींच्या भूमिकेवरूनही गदारोळ उठला होता. त्यावेळी जयप्रकाशजींनीदेखील हेच समजावून सांगितले होते की, “आणीबाणी हे लोकशाहीवर आलेले संकट आहे, तेव्हा सर्वांनी मिळून त्याचा मुकाबला केला पाहिजे, त्यासाठी सर्वांनी एकत्र आले पाहिजे.धारियाजींचा सूरही काहीसा असाच होता. लोकशाहीवर आलेल्या या संकटाविरोधात लढण्यासाठी परस्परातील मतभेद बाजूला ठेवून एकत्र आले पाहिजे, अशीच धारियाजींनी भूमिका घेतली होती. एकूणच, त्या काळाचा पट पाहिला तर असे लक्षात येते की धारियाजी असोत, चंद्रशेखरजी असोत, या लोकांनी जे घडविले, ते जर घडविले नसते, तर इंदिरा गांधींचा एवढा मोठा पराभव झाला असता की नाही, याबाबत मला शंका आहे. या लोकांनी इंदिरा गांधींच्या विश्‍वासार्हततेवर समयोचितत प्रश्‍नचिन्ह निर्माण केले, म्हणूनच पुढचा इतिहास घडला. त्यातील दोन गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. पहिली गोष्ट म्हणजे लोकशाहीला धक्का लावला, तर या देशामध्ये तुम्हाला सत्तेवर राहता येणार नाही आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे लोकशाही ही आपल्या सर्वांची गरज आहे. या दोन गोष्टी त्यांनी प्रस्थापित केल्या. 
त्याकाळात जयप्रकाश नारायण यांनी संघ असो कि कम्यूनिस्ट सर्वाना बरोबर घेतले. तोच दृष्टिकोन चंद्रशेखर, धारियाजी यांचा होता. जेलमधील कार्यक्रम छोटा होता, पण त्यामागील दृष्टी ही खूप मोठी होती. तिथे काय घडले फार महत्त्वाचे नाही, महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की, लोकशाहीसाठी कोणत्याही व्यासपीठावरून भूमिका मांडण्याची त्यांची तयारी होती. कारण आणीबाणी ही देशातील लोकशाहीसमोरील संकट आहे, हे त्यांना कळत होते. ज्यांना या संकटाचा अंदाज नव्हता ते याबाबतीत सोवळे पाळायचा प्रयत्न करत होते. धारियाजींची ही व्यापक भूमिका मला खूप महत्त्वाची वाटली कारण त्यांनी तिथे जाऊन आपली भूमिका मांडली.
नंतर काय घडलं? या लोकांमुळे जनता पक्षाच्या माध्यमातून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ सत्तेवर आला, असे विश्‍लेषण अनेकांनी करायला सुरुवात केली. पण मला अशा प्रकारचे विश्‍लेषण चुकीचे वाटते. जनता पार्टीत सगळेच होते. त्यानंतर विभाजन झाले. पुढच्या निवडणुकीत भाजपचे केवळ 2 खासदार निवडून आले होते. म्हणजे आणीबाणीविरोधातील लढाईत मोहन धारियाजी, जयप्रकाशजी यांनी सर्वांना एकत्र आणले म्हणून संघाला बळ मिळाले, असे म्हणणे एकदम चुकीचे आहे. संघाला बळ मिळाले, ते नंतरच्या काळात. त्यांनी रामजन्मभूमीसारखे मुद्दे घेतले आणि त्यात त्यांना मते गोळा करण्यात यश मिळाले.
भाजपच्या घोडदौडीच्या काळात
जयप्रकाश नारायण तर गेलेच होते, धारियाजींसारखे नेतेही वृद्ध झाले होते. समाजवादी आणि डाव्या चळवळी कालानुरूप राहिल्या नव्हत्या. म्हणून क्षीण झाल्या होत्या.
जेलमध्ये गेलेल्या राजबंदीमध्ये एक नातं तयार होतं आणि ते नातं खूप वेगळं असतं, याचा प्रत्यय मला पुन्हा आला. मोहन धारियाजी कालांतराने केंद्रीय मंत्री झाले होते. त्या काळी मी कुठल्याशा बैठकीसाठी दिल्लीला गेलो होतो. मी त्यांच्या ऑफिसला फोन केला की मला धारियाजींना भेटायचंय. आता तुरुंगवास संपला होता. ते मंत्री होते, मी संघर्ष वाहिनी चे काम करीत होतो. आमची बराच काळ भेटही नव्हती. अशा पार्श्‍वभूमीवर मी त्यांना भेटणार होतो. मी फोन केल्यानंतर अवघ्या दोन मिनिटांतच त्यांचा स्वत:चा फोन आला. ते म्हणाले, “कुठे आहेस? कुठे थांबलास?” माझी सगळी व्यवस्था होती. मी आभार मानून म्हणालो, ‘तुम्हाला भेटायचे आहे. आमच्या चळवळीतील काही मित्र सोबत असणार आहेत. ते म्हणाले, “कधी येतोस? उद्या येता येईल?” मी होम्हणालो आणि दुसर्‍या दिवशी आम्ही सर्वजण त्यांना भेटायला गेलो. मला पाहताच कसल्याही प्रकारची औपचारिकता न पाळता त्यांनी माझी कडकडून गळाभेट घेतली. अगदी आस्थेने तू कसा आहेस? सध्या काय करतो आहेस?’ अशी विचारपूस केली. या वर्तणुकीने माझ्याबरोबर असलेल्या सहकार्‍यांमध्ये खूप सकारात्मक संदेश गेला. काँग्रेसचा पुढारी म्हटल्यानंतर जी परकेपणाची प्रतिमा मनात होती, ती दूर झाली. त्यांचे वर्तन अगदी आत्मज असल्यासारखे होते. त्यामुळे ती भेट माझ्या खूप काळ आठवणीत राहिली.
तुरुंगात माणसं का जोडली जातात? तर तिथं माणसाच सगळ जगणंच उघड असत. सगळं खुलं असतं. आंघोळसुद्धा उघड्यावरच करावी लागते. शरीरापासून, तुमच्या वृत्तीपर्यंत सगळं उघड असतं. खोटा माणूस असेल ना, तर तिथं लगेच उघडा पडतो. बनावटी मुखवटा चिटकवून जेल मध्ये दिवस काढता येत नाहीत. साहजिकच मला जेलमध्ये वेगवेगळ्या विचारसरणीची चांगली आणि वाईट अशा दोन्ही प्रकारची माणसे भेटली, त्यांच्यातील खरेखोटेपणाही पाहता आला. मोहन धारिया, बापूसाहेब काळदाते, अनंत भालेराव यांच्यासारख्या दिग्गज नेत्यांच्या फक्त भेटी झाल्या नाहीत, तर सहवासही लाभला. पुढच्या वाटचालीत माझ्यात जी काही थोडीबहुत सरसता आली, ती या सर्वांच्या सहवासानेच आली. धारीयाजीच्या समवेत ‘सफर’ पुस्तकाचे काम करत असताना त्यांच्याकडून खूप शिकायला मिळाले. तुरंगाची आपत्ती मला इष्टापत्ती वाटली त्यातील एक कारण धारीयाजींचे पुस्तक लिहिण्याची संधी मला मिळाली हे आहे हे मी आनंदाने सांगू शकतो..

संपर्कः 8411 909 909
प्रस्तुत मजकूर शब्दांकन केलेला आहे.
वनराई, पुणे च्या फेब्रुवारी १७ च्या अंकात प्रकाशित